Hiến kế giảm hạn cho Nam Trung Bộ và Tây Nguyên

Với nhu cầu sử dụng nước như hiện nay, hạn hán ở Nam Trung Bộ và Tây Nguyên sẽ ngày càng khốc liệt, thiệt hại tăng lên không chỉ theo cấp số cộng, mà là số nhân. VnExpress đã có cuộc trao đổi với một số nhà khoa học, nhà quản lý để tìm ra câu trả lời cho biện pháp chống hạn lâu dài đối với khu vực này.

Ông Vũ Trọng Hồng.

Ông Vũ Trọng Hồng, nguyên thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn: Thiên tai, hạn hán có phần do con người không biết điều phối.

Tổng lượng mưa bình quân của Việt Nam trên 1.800-2.000 mm thì không thể gọi là thiếu, nhưng vì phân bố không đều nên mình phải có giải pháp trữ nước để phân phối cho vùng mưa ít, cụ thể là Tây Nguyên, cực Nam Trung Bộ. Với hai khu vực này, giải pháp trước mắt là nạo vét kênh mương, giữ được kênh tiêu, các cửa cống không được rò rỉ, cây trồng tưới luôn phiên, hạn chế bớt cây trồng tiêu thụ nhiều nước.

Giải pháp lâu dài là phải tính toán, điều hành, phân phối lại nguồn nước cho các ngành kinh tế. Cái này Chính phủ phải chủ trì, Bộ Tài nguyên Môi trường và các ngành kinh tế đưa ra yêu cầu dùng nước để Chính phủ phân bổ. Chúng ta phải tính xem lượng nước cung và cầu có cân bằng không, trên cơ sở đó phân phối và đặt ra định mức sử dụng nước như với nông nghiệp (quy định cứ 1 ha trồng lúa thì cần 1 lít nước/s). Không thể cứ coi nước là của trời, hạn thì Chính phủ nhảy vào cứu, mà không chịu nghiên cứu điều phối nguồn nước cho một vùng và các vùng khác nhau.

Ông Ngô Trọng Thuận.

Ông Ngô Trọng Thuận, Vụ phó Vụ Khí tượng thủy văn, Bộ Tài nguyên Môi trường: Quy hoạch sản xuất dựa trên nguồn nước hiện có.

Phải khẳng định rằng lượng nước là có hạn, nhưng sản xuất ngày càng phát triển, vượt quá khả năng đáp ứng tất yếu sẽ càng tăng mức độ hạn đối với những vùng khô hạn sẵn như Nam Trung Bộ và Tây Nguyên. Để đối phó với hạn hán, điều đầu tiên là phải quy hoạch sản xuất dựa trên khả năng đáp ứng của nguồn nước. Không bao giờ được phép khai thác vượt ngưỡng của tài nguyên.

Sẽ rất vô lý nếu liên tục tăng diện tích sản xuất. Như vậy là trái với nguyên tắc duy vật, tăng cái gì cũng có giới hạn. Ở các nước phát triển, trong quy hoạch nông nghiệp, người ta tính cứ 5 năm thì có 1 năm mất mùa. Lãi của 4 năm được mùa sẽ bù năm mất. Đấy là nông nghiệp ổn định và bền vững. Ở ta, rất may là đất nước trải dài trên nhiều vĩ độ, chưa năm nào thiên tai xảy ra trên toàn bộ đất nước. Nơi mất mùa sẽ có nơi khác bù.

Ngoài quy hoạch sản xuất, giải pháp chống hạn lâu dài thứ hai là phải làm hồ chứa trữ nước. Cứ mùa lũ thì ta tích nước, mùa hạn xả.

Ông Nguyễn Thành Vạn.

Ông Nguyễn Thành Vạn, Cục phó Cục Địa chất và khoáng sản, Bộ Tài nguyên Môi trường: Phải bảo vệ nguồn nước ngầm bằng mọi giá.

Đánh giá một cách tổng quát, Việt Nam không phải là nghèo nước ngầm, nhưng phân bố không đồng đều. Dồi dào nhất là Hà Nội, cạn kiệt nhất là các tỉnh Nam Trung Bộ. Hạn ở Nam Trung Bộ và Tây Nguyên là do nguồn nước mặt cạn kiệt, nước ngầm ít hoặc ở rất sâu nên khó khai thác. Để thích nghi với hạn, 2 khu vực này nói riêng và cả nước nói chung cần có sự điều tra bài bản, quy hoạch sử dụng nguồn nước ngầm hợp lý.

Đặc biệt, phải bảo vệ nguồn nước ngầm bằng mọi giá, không sử dụng nước ngầm vào mục đích tưới tiêu, không tùy tiện khoan giếng ngầm dẫn đến hệ quả ô nhiễm, tụt nguồn nước. Đã đến lúc Việt Nam cần quy hoạch, tổ chức khai thác, phân phối cũng như có giải pháp để bổ cập nguồn nước ngầm. Đây là nguồn tài nguyên vô cùng quý giá, là một trong các yếu tố quyết định tới sự phát triển bền vững của quốc gia.

Ông Trần Nhơn.

Ông Trần Nhơn, Chủ tịch Hội Thủy lợi Việt Nam, nguyên thứ trưởng Bộ Thủy lợi: Phải tăng cường công tác dự báo.

"Nắng mưa là bệnh của trời/Úng hạn là chuyện con người gây ra". Do đó, muốn biết "bệnh trời" thế nào thì công tác dự báo phải làm tốt. Hiện nay công tác này chưa thực hiện tốt, người làm khuyến nông chưa thực sự quan tâm đến dự báo. Ví dụ ở miền Bắc, mùa mưa kết thúc vào khoảng giữa tháng 8, đầu tháng 9. Sang tháng 10 mưa không đáng kể, tổng lượng mưa hằng năm thì đến cuối tháng 9 có thể tính được. Ngành nông nghiệp phải hợp tác chặt chẽ với thủy văn như trong phòng chống lũ. Khi đã có dự báo rồi, ngành nông nghiệp sẽ tương kế tựu kế, chủ động chuyển đổi cơ cấu cây trồng.

Riêng về Ninh Thuận, Bình Thuận có đặc thù, việc dự báo phải có chiều sâu hơn và chuyển dịch cơ cấu phải tính kỹ càng. Các giải pháp chống hạn hiện nay như đào giếng chỉ là chắp vá, không hiệu quả.

Ông Nguyễn Đình Ninh.

Ông Nguyễn Đình Ninh, Cục phó Cục Thủy lợi, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn: Phải tiết kiệm nước bằng mọi cách có thể.

Năm 1943, dân số Việt Nam 20 triệu người, nước trên đầu người là 16.641 m3/người/năm, là quốc gia có chỉ số cao. Nhưng đến năm 2004, dân số 82 triệu người, bình quân chỉ 4.500 m3/người/năm. Theo đánh giá của Hội Tài nguyên nước quốc tế, quốc gia nào có lượng nước dưới 4.000 m3/người/năm là thiếu nước. Như vậy, bây giờ Việt Nam đang ở mức xấp xỉ thiếu nước. Theo đúng dự báo dân số Việt Nam tăng lên 135 triệu người vào năm 2035 thì bình quân đầu người chỉ 2.667 m3/người/năm. Đây quả là thách thức không nhỏ, sẽ khiến hạn xuất hiện nhiều hơn.

Với tình hình hạn hán ở Tây Nguyên, Nam Trung Bộ hiện nay, giải pháp trước mắt là phải quản lý chặt chẽ, tìm thêm nguồn nước, điều hành, phân phối, sử dụng nước hợp lý, tiết kiệm theo thứ tự ưu tiên: nước sinh hoạt dùng cho người, nước uống cho gia súc, cho sản xuất công nghiệp và cân đối cho trồng trọt. Các tỉnh này cũng phải chuẩn bị các loại giống cây trồng thích hợp để phục hồi sản xuất khi có nước.

Giải pháp lâu dài chỉ có thể là tiết kiệm nước. Các nhà lãnh đạo, nhà khoa học, nhà sản xuất và ngay cả người dân phải nghĩ cách tiết kiệm nước tối đa, sử dụng nước quay vòng và vẫn đem lại hiệu quả kinh tế. Một giải pháp quan trọng khác là phải xây dựng các hồ chứa tích nước trong mùa lũ, xả trong mùa hạn.

Ông Phạm Thế Bảo, Chánh văn phòng Ban chỉ đạo quốc gia về cung cấp nước sạch và vệ sinh môi trường: Điều tra chính xác nguồn tài nguyên nước các tỉnh vùng hạn.

Trước đây, chúng tôi đã kiến nghị với Chính phủ là ngoài chính sách chung của Nhà nước trong việc triển khai chương trình mục tiêu quốc gia về nước sạch và vệ sinh môi trường nông thôn (từ năm 1998), cần có chính sách ưu đãi có tầm chiến lược đối với vùng khó khăn như Tây Nguyên và Nam Trung Bộ, đặc biệt đối với 2 tỉnh đói nước Ninh Thuận và Bình Thuận.

Các địa phương này cũng cần có đề nghị chính thức với Bộ Tài nguyên Môi trường, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn để đánh giá chính xác số liệu địa chất thủy văn của các tỉnh khó khăn, xem nguồn nước còn bao nhiêu, có xây hồ chứa được không, xây ở chỗ nào thì phù hợp. Nếu xây hồ không được thì phải dẫn nước từ nơi đâu về. Có số liệu chính xác mới có cơ sở đề ra các phương án chống hạn lâu dài. Hiện nay, số liệu có, nhưng không được cập nhật thường xuyên.

Như Trang thực hiện