Chưa ngã ngũ việc luật hóa bảo hiểm thất nghiệp

Người thất nghiệp tìm việc làm tại các hội chợ. Ảnh: N.T.

Luật Bảo hiểm xã hội có nên điều chỉnh cả hình thức bảo hiểm thất nghiệp hay đợi một thời gian nữa khi Việt Nam có đủ điều kiện thực hiện? Đây là câu hỏi được các đại biểu Quốc hội chuyên trách thảo luận sôi nổi trong suốt ngày 21/2.

Ủy ban Thường vụ đã đưa ra 3 phương án về phạm vi điều chỉnh của dự luật. Phương án thứ nhất sẽ quy định cả 3 hình thức gồm: bảo hiểm xã hội bắt buộc (hưu trí, ốm đau, thai sản, tai nạn lao động và bệnh nghề nghiệp); bảo hiểm thất nghiệp và bảo hiểm tự nguyện. Phương án thứ 2 chỉ quy định bảo hiểm xã hội bắt buộc và bảo hiểm xã hội tự nguyện. Phương án thứ 3 là thu hẹp phạm vi điều chỉnh của dự luật, chỉ quy định chế độ bảo hiểm xã hội bắt buộc.

Mỗi phương án đều có tới 4-5 lập luận rất thuyết phục khiến những nhà làm luật đứng trước một sự lựa chọn khó khăn. Tuy nhiên, đại biểu Trần Công Kích cho rằng phương án 2 là tối ưu. "Việt Nam mới bước vào cơ chế thị trường, lại là nước cực nghèo. Bộ máy hành chính thì cồng kềnh, làm sao đủ khả năng trợ cấp, hỗ trợ đào tạo nghề và tìm việc làm cho những người thất nghiệp". Đại biểu Đinh Văn Oanh bổ sung rằng bảo hiểm thất nghiệp rất khó quản lý. Trên thế giới, trong các hình thức bảo hiểm thì bảo hiểm thất nghiệp được thực hiện muộn nhất và hiện mới có hơn 70 nước áp dụng.

Một nguyên nhân quan trọng được các đại biểu ủng hộ phương án 2 nêu ra là quy định bảo hiểm thất nghiệp làm tăng thêm phần đóng góp của doanh nghiệp và lao động. Từ năm 2010 trở đi, khi thực hiện tăng mức đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc sẽ làm tăng chi phí của doanh nghiệp, ảnh hưởng thu nhập của lao động, ảnh hưởng tới sức cạnh tranh của doanh nghiệp.

Tuy nhiên, đại biểu Nguyễn Đình Lộc thẳng thắn bác bỏ những lập luận trên. "Đưa ra lý do bảo hiểm thất nghiệp khó quản lý là sự biện hộ cho bệnh lười của nhà quản lý. Bảo hiểm thất nghiệp là thành tích lớn nhất mà giai cấp công nhân ở các nước tư bản giành được. Bây giờ đời sống của đại bộ phận người dân đã được nâng cao, chỉ còn một số gặp khó khăn do thất nghiệp. Tại sao ta không thể áp dụng một chính sách ưu việt như thế"?, ông Lộc đặt vấn đề.

Đại biểu Ngô Sĩ Hưởng từng phản đối đưa bảo hiểm thất nghiệp và bảo hiểm tự nguyện vào dự luật này, nay thay đổi ý kiến: "Trước tôi cho rằng 2 loại hình này còn mới mẻ quá, nhưng sau nghiên cứu thấy rằng đã có thực tiễn". Thực tế, tuy Việt Nam chưa có bảo hiểm thất nghiệp, nhưng đã có hình thức sơ khai. Đó là chế độ trợ cấp mất việc làm, trợ cấp thôi việc, được thể hiện trong điều 17, điều 42 của Bộ luật lao động, quyết định 176 và nghị định 41 về chính sách đối với lao động dôi dư do sắp xếp lại doanh nghiệp nhà nước.

Một vấn đề gây tranh luận là căn cứ nào để chi trả lương hưu. Dự luật đưa ra 2 phương án. Một là lấy mức bình quân tiền lương, tiền công tháng của toàn bộ thời gian đóng bảo hiểm xã hội. Hai là với người làm công ăn lương thì tính bình quân tiền lương tháng đóng bảo hiểm xã hội của 15 năm cuối trước khi nghỉ hưu. Với người không ăn lương nhà nước, hoặc có thời gian vừa hưởng lương nhà nước, vừa làm ngoài thì tính bình quân tiền lương, tiền công tháng của toàn bộ thời gian đóng bảo hiểm xã hội làm căn cứ chi trả lương hưu.

Đa số đại biểu nhất trí với phương án 2, nhưng đề nghị với người làm công ăn lương thì chỉ nên lấy tiền lương tháng bình quân của 10 năm cuối trước khi nghỉ hưu làm căn cứ. Đại biểu Trương Công Lập còn cho rằng 10 năm vẫn quá lâu, nên rút xuống 7 năm. Việc rút ngắn khoảng thời gian này sẽ có lợi cho lao động vì những năm cuối cùng trước khi về hưu tiền lương bao giờ cũng rất cao. Nếu lấy tiền lương vào những năm này làm căn cứ thì đương nhiên khi về hưu, lương của cán bộ hưu trí sẽ cao hơn.

Tuy nhiên, thứ trưởng Bộ Lao động Thương binh và Xã hội Lê Duy Đồng cho rằng nếu lấy 7 hay 10 năm thì sẽ đặt quỹ bảo hiểm xã hội vào thế bị phá sản. Theo tính toán, với mức đóng của lao động và doanh nghiệp là 15% như hiện nay, khoản tiền một lao động đóng bảo hiểm xã hội trong 30 năm chỉ đủ chi trả lương hưu cho chính họ trong 58 tháng. Nếu mức đóng là 21%, thời gian hưởng lương hưu sẽ kéo dài hơn, khoảng 80 tháng. Trong khi đó, một người nghỉ hưu có thời gian hưởng lương khoảng 135 tháng. Điều này khiến quỹ bảo hiểm xã hội luôn trong tình trạng chi nhiều hơn thu.

Dự luật bảo hiểm xã hội sẽ tiếp tục được hoàn chỉnh và dự kiến thông qua vào kỳ họp giữa năm 2006.

Như Trang