Mỹ Sơn - Hội An: Trong tim, và trong tay... ai?

Cụ Thượng Tốn chuẩn bị đồ lễ cho Kate.

Giao lưu văn hoá nghệ thuật Việt Nam - Nhật Bản có vẻ là tâm điểm của cả đợt lễ hội. Ngày 28/8, đã có các cuộc trình diễn và giao lưu nghệ thuật gấp giấy và làm đồ chơi trẻ em Nhật Bản, nghệ thuật trà đạo, ẩm thực, giao lưu nghệ thuật diều, thi đấu thể thao, trình diễn múa Bon...

 Các hoạt động văn hoá Nhật thu hút được nhiều sự quan tâm của du khách, đồng thời nghệ thuật làm đèn lồng, gốm sứ, điêu khắc... của Việt Nam cũng được du khách Nhật hào hứng tham gia.

Lễ hội kỷ niệm 5 năm di sản văn hoá thế giới Mỹ Sơn - Hội An đang dần đi tới giờ phút bế mạc. Những ngày vui đang dần qua nhường chỗ cho nhiều lo toan.

Đến giờ phút này, lễ hội đã được tổ chức khá thành công. Các nhà tổ chức đã đầu tư nhiều tâm huyết và chuẩn bị tương đối kỹ càng, từ khâu đón tiếp (riêng với phóng viên, tất cả đều được đón cho dù có đăng ký trước hay không, và bố trí ăn ở, điều kiện làm việc khá tốt) cho đến các chương trình của lễ hội. Chương trình lễ hội lần này được đánh giá là “giàu có”, đến nỗi đã xuất hiện mối lo rằng chương trình Con đường di sản tổ chức sau sẽ bị hụt hơi so với lễ hội kỷ niệm 5 năm. Và còn nhiều lo toan khác nữa đang lộ diện dần.

Các nhiếp ảnh gia đang dẫm đạp lên di sản mong chụp ảnh đẹp.

Công việc bảo tồn các di sản quý giá này đang vấp phải không ít khó khăn. Tại cuộc hội thảo tổ chức trong khuôn khổ lễ hội, phần lớn các chuyên gia đều lo lắng trước tình trạng phế tích, thiếu kinh phí, thiếu phương tiện kỹ thuật, phương án bảo tồn... của các di tích ở cả Mỹ Sơn và Hội An, trong khi điều kiện thiên nhiên khắc nghiệt (nắng nóng thường xuyên, bão lũ năm nào cũng ảnh hưởng lớn) được nêu ra như là thủ phạm chính khiến các di tích cứ bị “bào mòn” dần. Tuy nhiên cũng có một số người đã nhận ra một nhân tố gây khó khăn rất lớn trong việc bảo tồn, đó là hoạt động du lịch.

Không thể phủ nhận doanh thu từ du lịch đã tạo thêm một nguồn kinh phí quan trọng để bảo tồn di tích. Kinh phí cần cho duy trì và bảo dưỡng các di tích rất lớn: Hội An có 200 căn nhà cổ trong tình trạng muốn sập lúc nào thì sập, và một số nhà đã sập thật, nhưng trong 7 năm qua chỉ được đầu tư 30 tỷ đồng để tu sửa, và trong 5 năm tới còn cần thêm ít nhất 50 tỷ nữa. Còn thánh địa Mỹ Sơn mặc dù còn nguyên giá trị lịch sử văn hoá nhưng phần lớn ở dạng phế tích, đổ vỡ, xáo trộn. Trong khi có đóng góp một phần tiền cho di tích, thì hoạt động du lịch cũng có tác động xấu đến di tích. Việc thiếu ý thức của du khách, đặc biệt du khách trong nước (như thản nhiên leo trèo lên các tháp ở Mỹ Sơn) hay đơn giản chỉ là áp lực do số lượng du khách quá đông đang làm 2 di sản này trở nên quá mong manh. Nên nhớ rằng Mỹ Sơn tồn tại được qua những chặng đường lịch sử dài một phần là nhờ nó chậm được phát hiện, và cả giá trị của Hội An cũng mới chỉ được nhận ra chưa lâu, có nghĩa cả 2 di sản đã sống bình yên trong lặng lẽ và... quên lãng. Việc đưa ra khai thác (mà ở Việt Nam lâu nay thường chú trọng khai thác hơn gìn giữ) có thể đánh thức, mà cũng có thể giết chết chúng.

Đi bộ trong khu phố cổ, có thể thấy không ít nhà treo biển “bán nhà”, trong đó số điện thoại để liên hệ có cả ở... thành phố Hồ Chí Minh. Ngoài cơn sốt khai thác du lịch, Hội An còn bị đe doạ bởi cơn sốt khai thác... nhà cổ. Những ngôi nhà cổ, đẹp đều nằm trong tầm ngắm của các du khách sành sỏi. Có lẽ đã đến lúc phải coi cả người dân Hội An (với lối sống và tính cách rất riêng) cũng là di sản, để “bảo tồn” họ trong phố cổ, nếu không muốn một mai có một Hội An toàn người... Sài Gòn.

Xuất hiện cả sự lo ngại về những nhà quản lý giàu nhiệt huyết của các khu di tích. Trong lễ hội tổ chức tại Mỹ Sơn ngày 27/8, đã xuất hiện những “lai ghép văn hoá” có phần vụng về và khiên cưỡng. Di sản, vật thể cũng như phi vật thể, là của chung của dân tộc, nhưng trước hết nằm trong tay các nhà quản lý di tích. Vì vậy những người thực sự quan tâm tới Mỹ Sơn - Hội An không thể không lo ngại, nếu chưa biết những di sản quý báu này đang nằm trong những bàn tay đáng tin cậy nào.

Bài và ảnh: Quảng Hà (từ Quảng Nam)