Vương Trí Nhàn và giải thưởng Hội Nhà văn VN 2003

Tác phẩm đoạt giải B Hội Nhà văn Việt Nam 2003.

Phác ra một loạt chân dung văn học đương đại với những tính cách và bi kịch cá nhân như Xuân Quỳnh, Lưu Quang Vũ, Nguyễn Khải..., tập 'Cây bút đời người' của ông đã "ẵm" gọn giải B Hội Nhà văn VN 2003. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều tranh cãi quanh giải thưởng dành cho cây viết phê bình 60 tuổi này... Dưới đây là cuộc trò chuyện của ông với VnExpress.

- Gần đây, giải thưởng thường niên của Hội Nhà văn VN gây nhiều điều tiếng, thậm chí có người còn từ chối giải. Ý kiến của ông thế nào?

- Tâm lý người Việt mình là "một quan tiền công không bằng một đồng tiền thưởng"! Thời gian vừa qua chúng ta đã quá quan trọng hóa các giải thưởng. Nhiều cây viết cho rằng, hễ sáng tác là phải đoạt giải. Song với cơ cấu bình chọn theo "gu" của Hội Nhà văn thì được giải hay không cũng không quan trọng. Các giải thưởng, về thực chất, cũng chỉ để vui vẻ, động viên nhau là chính. Vì vậy, nếu cây viết nào chưa được giải thì hãy cứ yên tâm mà sáng tác. Bởi phần thưởng lớn nhất là lời khen của độc giả.

Tuy nhiên, tiên trách kỷ hậu trách nhân. Phải thừa nhận rằng, văn học Việt Nam hiện nay quá ít tác phẩm đáng đọc. Vì thế cũng khó đòi hỏi những sáng tác ăn giải phải thật xuất sắc. Bản thân tôi cũng vậy. Được một giải thưởng không có nghĩa là mình đã tài hoa hơn thiên hạ. Chẳng hạn, tôi đã rất muốn viết một công trình nghiên cứu lý giải "hiện tượng" Nguyễn Huy Thiệp. Nhưng ngẫm lại, biết mình cũng già rồi, thời gian không còn nhiều, khả năng cũng đến vậy. Thế là đành thôi.

- Với "Cây bút đời người", ông đề cập đến những chân dung hoặc đã mất hoặc đã khẳng định được tên tuổi. Như vậy có phải là giải pháp an toàn?

- Phê bình hiện nay cũng dăm bảy đường: bốc thơm nhau, đánh cho nhau chết... Còn tôi, không đến nỗi "yếu bóng vía" hay sợ chịu trách nhiệm trước dư luận. Song tôi có một lối đi riêng của mình. Đó là chỉ nói ra cái điều mình trải nghiệm, có nhân chứng vật chứng, lý lẽ thuyết phục chứ không hoắng huýt nói lấy được để tạo ấn tượng. Ở Cây bút đời người, tôi muốn viết về các nhà văn như những nhân vật văn học và độc giả có thể soi bóng mình trong đó. Tập sách thể hiện quan điểm: bên cạnh các bài thơ cuốn truyện thì các nhà văn còn thường xuyên sáng tác ra một tác phẩm độc đáo, đấy là con người của chính ông ta, tính cách của ông ta. Và, ngoài đời có bao nhiêu kiểu người thì trong văn chương có bấy nhiêu kiểu cầm bút. Có người may mắn được trời phú cho khả năng đặt bút là thành văn, người hàng ngày ngồi trước bàn kỳ khu dập dập xoá xoá mãi mới ra được mấy dòng tầm thường. Có những người lúc nào cũng như trong cơn say, tưởng đời không còn ý nghĩa gì khác hơn là được viết, được thiên hạ kêu là văn sĩ, thi sĩ.

Tôi viết ra trung thực những điều tôi nghĩ. Vả lại, với người thực tài thì, nói như Gamzatov, không cần đẩy đằng trước, không cần kéo đằng sau, ném vào lửa không cháy, vứt xuống nước không chìm!

- Thế nhưng ông từng nói rằng tập sách này "không phải là một cuốn văn mẫu trong nhà trường". Vì sao vậy?

- Giảng văn và phê bình văn học trong nhà trường bây giờ dập khuôn theo một lối đơn điệu, cứng nhắc, kiểu "ta tốt, địch xấu". Mà các ông thày chỉ cho điểm những học trò nói giống mình. Thế là trò nhất nhất phải học theo để giật giải, để lấy thành tích. Trong khi đó, tập sách của tôi không áp đặt quan điểm cá nhân của mình cho độc giả. Tôi thấy mình giống một anh thợ quét rác trong Bông hồng vàng của Paustovsky: gom góp, cóp nhặt lời hay ý đẹp cho đời. Vậy thôi!

- Theo ông, "Cây bút đời người" đã có thể coi là "cái roi quất cho con ngựa sáng tác phi nước kiệu"?

- Ở nước ngoài, có những bộ sách đồ sộ nghiên cứu về Hugo, Balzac... Nhưng Việt Nam mình thì chỉ tồn tại những bài phê bình lẻ tẻ và không có tầm. Thú thực, Cây bút đời người của tôi cũng nằm trong tình trạng "lẻ tẻ" và "chưa có tầm" đó. Ý nghĩa tập sách rốt cuộc chỉ nằm ở chỗ: đây đó trong một vài tập sách mỏng đã in trước đây tôi đã thử tìm cách vẽ phác ra gương mặt một vài nhà văn. Có những người tôi viết đi viết lại đến dăm ba lượt nhưng lần này vẫn đưa ra được cách giải thích mới.

Và, về một phương diện nào đó, sách của tôi giống như một cuốn cẩm nang nhỏ cho những cây viết mới vào nghề, đủ để họ thấy rằng nghề viết ngọt ngào nhưng cũng đầy cay đắng.

- Như vậy có nghĩa là, về lý luận phê bình Việt Nam, "Thi nhân Việt Nam" (của Hoài Thanh - Hoài Chân) từ những năm 1930 vẫn là cuốn sách có tầm nhất mà cho đến nay chưa nhà phê bình nào vượt qua?

- Thi nhân Việt Nam là một cuốn sách chưa ai vượt qua. Bởi Hoài Thanh là nhà phê bình công bằng, có lương tâm nghề nghiệp, không khen sách dở không dìm sách hay. Còn hiện nay nghề phê bình liên quan tới quá nhiều mối quan hệ.

Mặt khác, chỗ đứng của giới phê bình chúng tôi bây giờ cũng khá chông chênh. Có một thực tế là nghề phê bình ở ta chưa được nhìn nhận một cách chuyên nghiệp. Người làm nghề thì bị coi là "dân ngụ cư", chẳng có gì chính thống cả.  

- Ông có thể cho biết cái nhìn của mình về văn học Việt Nam năm 2003?

- Các tác giả ngày càng ít đọc tác phẩm của nhau. Viết lách trở thành việc kiếm sống nên nhiều người làm khá vội, khá ẩu. Kết quả là sáng tác trong năm nay như vỡ ra. Nhưng điểm lại thì không có gương mặt nổi bật. Còn các bài phê bình thì chẳng đưa ra được định nghĩa nào mới mẻ về nghề hay làm cho tình hình văn học khả quan hơn. Theo tôi, thay vì bảo nhà văn, nhà phê bình cứ viết đi thì chúng ta hãy khuyên họ cứ nghĩ đi, nghĩ thật lâu trước khi làm. Bởi viết văn đâu giống như đi đóng gạch, nhiều chưa phải là tốt. Trong khi đó, các giải thưởng thì phần lớn là không đánh giá đúng chất lượng tác phẩm.

- Bản thân ông, đã lúc nào cảm thấy cạn vốn?

- Tôi được... vợ nuôi, không bận tâm về kinh tế nên mới có điều kiện trau chuốt văn chương. Đời tôi chín muộn. Tập tọng viết lách từ năm 1965, nhưng giờ cũng không dám đọc lại vì viết kém quá. Cây bút đời người đến nay vẫn chưa thể coi là đỉnh. Hiện, tôi vẫn tự học, tự đọc. Và khi viết thì rất thận trọng với các thuật ngữ, khái niệm mới. Trên bàn làm việc của tôi không bao giờ thiếu từ điển tiếng Việt của của Huỳnh Tịnh Của.

Sang năm, tôi sẽ hoàn thành nốt một số việc còn dang dở. Viết tiểu luận về Xuân Quỳnh 7-8 năm nay rồi, được 200-300 trang rồi, không thấy ưng, lại bỏ. Năm mới có lẽ phải làm lại. Các giải thưởng cũng không quan trọng nữa.

Hiền Hòa thực hiện