Văn học Trung Quốc - vì sao ăn khách?

Bìa tiểu thuyết Đàn hương hình của nhà văn Mạc Ngôn.

"Giả Bình Ao, Mạc Ngôn... nổi bật vì họ có cách giãi bày mới về số phận con người. Văn nghệ sĩ Trung Quốc dám đấu tranh với những cái lỗi thời, không chỉ về quan niệm nhìn nhận sự vật, mà còn về cách thức phản ánh, phương pháp sáng tác", dịch giả Cao Tự Thành lý giải về việc văn học Trung Quốc đang nở rộ tại VN.

Theo số liệu của Cục Xuất bản, Bộ VH-TT, quý I năm 2003, sách văn học Trung Quốc chiếm 50% thị trường sách dịch. So với mảng sách văn học phát hành trong và ngoài nước thì sách văn học Trung Hoa chiếm 25-30% thị phần. Ông Trần Trọng Minh, phụ trách phòng kinh doanh công ty Fahasa TP HCM, một trong những đơn vị phát hành lớn nhất VN, cho biết: "Trong tháng 4 và hai tuần đầu tháng 5, lượng sách phát hành tăng gấp 3 lần so với các tháng 1-3, đặc biệt là các đầu sách văn học Trung Hoa. Tiểu thuyết tâm lý Quỳnh Dao bán rất chạy, một nhà sách có thể bán 30 cuốn/tháng. Còn Ỷ thiên đồ long ký, Lộc đỉnh ký, Tiếu ngạo giang hồ, Anh hùng xạ điêu, Thần điêu đại hiệp…(Kim Dung) thì được bán khoảng 60 bộ/tháng. Còn theo tiết lộ của nhà sách Tiền Phong (175 Nguyễn Thái Học, Hà Nội), riêng cuốn Báu vật của đời, ngày cao điểm nhất bán được 300 cuốn (thu 25,5 triệu đồng).

Mảng đề tài các nhà văn hiện đại Trung Quốc thường khai thác là đời sống nông thôn những năm 40-70 và các vấn đề của cách mạng văn hóa. Đến thập niên 80-90 lại là những tác phẩm viết về thời kinh tế thị trường, chống tham nhũng... Còn các nhà văn trẻ thì đặt ra những vấn đề của thế hệ họ. Ví dụ, Điên cuồng như Vệ Tuệ của nữ văn sĩ 28 tuổi Vệ Tuệ (Sơn Lê dịch, NXB Hội Nhà văn, 2003) có thể xem là cuốn tự truyện của lớp trẻ. Nhân vật chính, Vệ Tuệ từ một tỉnh lỵ đến sống ở Thượng Hải. Chị phải sống kham khổ và nhờ cô bạn thân tên Bích làm việc ở ngân hàng giúp đỡ. Tuệ muốn dành tất cả thời gian để viết văn. Viết xong tiểu thuyết Chim đêm nhơ bẩn, Tuệ nhờ Mã Cách, một nhà thơ siêu thực thất bại phải chạy “mánh” để kiếm sống, giới thiệu tác phẩm của mình với những nhà xuất bản mà anh quen biết. Trong khi chờ đợi tiểu thuyết được in, hai người đã thuê một phòng sống chung cho đỡ tốn kém. Mã Cách ngỏ ý muốn kết hôn với Tuệ, chị từ chối vì không muốn bị ràng buộc và hai người chia tay. Chị vẫn nhớ đến Phó Lượng, chàng nhạc sĩ mà chị đã yêu từ thời còn học trung học, nhưng anh đã ruồng bỏ chị từ lâu...

Theo nhà phê bình văn học Vương Trí Nhàn, trong Điên cuồng như Vệ Tuệ, cái gọi là sự ngoan ngoãn hay hư hỏng (theo tiêu chuẩn cũ) thực ra không có gì quan trọng. Điều khiến giới trẻ bận tâm là được sống theo ý mình... Tâm trí họ không ngớt bị giày vò bởi vấn đề mang ý nghĩa nhân bản: Làm sao để biết thực ra mình là thế nào, mình có thể trở thành một con người thế nào.

Ông Vương Trí Nhàn nhận xét, ngay cả khi khai thác đề tài lịch sử, các tiểu thuyết Đàn hương hình, Báu vật của đời (Mạc Ngôn) cũng thấm đẫm hơi thở hiện đại. Thiên Long bát bộ, Anh hùng xạ điêu, Ỷ thiên đồ long ký, Lộc đỉnh ký... (Kim Dung) cũng không đơn thuần chỉ là giải trí. Ông nói: "Các tiểu thuyết kiếm hiệp này chứa đựng rất nhiều tư tưởng hiện đại về tự do, công bằng, bác ái. Vấn đề ở đây là những văn sĩ hạng hai cũng biết cách nâng tầm giá trị của thứ văn học loại ba, khiến chúng trở thành tiếng nói chung của nhân loại". Bởi thế, Kim Dung, Quỳnh Dao... hợp với độc giả thị dân. Còn Mạc Ngôn, Giả Bình Ao, Cao Hành Kiện dễ đi vào tầng lớp trí thức.

Bên cạnh đó, sự gần gũi về địa lý, văn hóa cũng là một nguyên nhân khiến văn học Trung Quốc hợp với tâm lý độc giả VN. Theo dịch giả Cao Tự Thành, Trung Hoa và VN có sự tương đồng về lịch sử, văn hóa, ngôn ngữ. Lấy ví dụ, về ngôn ngữ, văn học hiện đại Trung Quốc, có những câu người Việt đọc là hiểu ngay, nên người dịch không phải gia công nhiều. Trong khi đó, văn học nước khác nhiều khi các dịch giả không nắm kịp ngôn ngữ hiện đại của họ.

Nhà phê bình Vương Trí Nhàn cũng đồng tình: "Chuyện bá tước, tử tước của Puskin cùng những phòng khách của Chiến tranh và hòa bình, Anna Karenina hơi xa lạ với lối sống của người VN. Ông già và biển cả kể chuyện một ông già đi câu tít tắp ngoài đại dương cùng các vấn đề nhận thức luận hay Giã từ vũ khí và Chuông nguyện hồn ai nói chuyện Thế chiến II rất khó đi vào lũy tre làng của người VN".

Theo tiến sĩ Hồ Văn Hiệp, một nguyên nhân khiến văn học Trung Quốc trở thành món ăn tinh thần hấp dẫn vì "các nhà văn đương đại nước này ý thức được văn hóa là sản phẩm của kinh tế thị trường. Phong trào cải cách, mở cửa đã khiến cho các khái niệm vàng, tiền, hàng hóa nhanh chóng được phổ biến. Giới văn hóa, nghệ thuật trước đó còn xa lạ và e ngại nhắc đến khái niệm này, thì nay, với sự xuất hiện của các đặc khu kinh tế, các khái niệm văn hóa đại chúng, văn học tinh anh đã ra đời. Nhà văn không chỉ dùng các khái niệm tư duy, hình tượng mà họ còn quen dần với các khái niệm thị trường, thương phẩm và coi đó là sự tất yếu của xã hội và đời sống".

Việc các dịch giả VN thường chọn dịch tác phẩm theo sở thích cũng là lý do khiến văn học Trung Quốc nở rộ. Ví như dịch giả Trần Đình Hiến "chung thuỷ" với Mạc Ngôn. Bị Mạc Ngôn hớp hồn, ông đã dịch một loạt Báu vật của đời, Đàn hương hình, Cây tỏi nổi giận... mà không hề được đặt hàng.

Cuối cùng, khâu tiếp thị tốt cũng làm cho văn học Trung Quốc lấn át thị trường sách hiện nay. Phân tích về sự tăng đột biến này, ông Minh của công ty Fahasa nói, cùng với nội dung hay (các sách đã đựng thành phim hay tái bản nhiều lần), các yếu tố về hình thức như in đẹp, trang trọng, giá bán phải chăng, cho phát hành kịp thời theo nhu cầu bạn đọc đã giúp sách văn học Trung Hoa bội thu về số lượng phát hành tại VN.

Hiền Hòa - Phương Nhi