Bầu cử tổng thống Mỹ được tiến hành thế nào?

Các chính trị gia Mỹ cho rằng cách bầu tổng thống của họ là một trong những tiến trình cởi mở và dân chủ nhất thế giới. Tuy nhiên, với người nước ngoài, thì đây cũng có thể là cuộc bỏ phiếu phức tạp nhất.

Trong khi cuộc đua ở các nước chỉ diễn ra trong vài tuần, thì các ứng viên tổng thống Mỹ phải vượt qua một cuộc marathon chính trị, bao gồm bỏ phiếu sơ bộ, hội nghị đảng, chiến dịch vận động và hệ thống đại cử tri.

Bỏ phiếu sơ bộ

Đây là bước đầu tiên để chọn ra ứng viên tổng thống của mỗi đảng. Ở hầu hết các nước, các đảng tự chọn ứng viên. Tuy nhiên, tại Mỹ, các cử tri tuyên bố ủng hộ đảng này hay đảng khác chọn ra một người từ danh sách ứng viên. Các ứng viên, cạnh tranh với chính thành viên của đảng mình, phải giành đủ sự ủng hộ của các bang trong vòng đầu để có được đa số đại biểu tại đại hội đảng vào mùa hè. Một số bang, như Iowa, sử dụng hệ thống họp kín, chứ không phải bỏ phiếu sơ bộ, để chọn ra ứng viên. Trrong cuộc bỏ phiếu sơ bộ, người ta đơn giản chỉ chọn ứng viên nào được ủng hộ, thì họp kín phức tạp hơn và hoạt động bằng cách chọn các đại biểu qua một số giai đoạn.

Đại hội đảng

Các cuộc đại hội đảng là một trong những sự kiện lớn trên chính trường Mỹ. Mỗi bang tới phòng họp với đại biểu và biểu ngữ tuyên bố ứng viên tổng thống nào được hậu thuẫn. Đại biểu từ mỗi bang chính thức chọn ủng hộ ứng viên tổng thống nào. Ứng viên giành được sự hậu thuẫn của nhiều đại biểu nhất giành chiến thắng, và thông thường cũng bảo đảm được sự ủng hộ của các đối thủ trong đảng. Trong dịp này, người giành thắng lợi cũng đề cử nhân vật liên danh chức phó tổng thống.

Chiến dịch 

Trong chiến dịch tranh cử, ứng viên đưa ra chính sách. Giai đoạn tranh cử này ngắn hơn quá trình trước bầu cử sơ bộ. Đội ngũ vận động đổ rất nhiều tiền để xuất hiện trên truyền hình cả nước. Hai ứng viên Dân chủ và Cộng hoà còn tranh luận trực tiếp 3 lần trên truyền hình. Trong những tuần cuối cùng trước ngày bầu cử, các ứng viên thường tập trung chú ý vào "các bang chính" để giành được phiếu của đại cử tri.

Bầu cử 

Vào ngày thứ ba tiếp sau ngày thứ hai đầu tiên trong tháng 11 vào những năm chia hết cho 4, người dân mỗi bang đi bỏ phiếu phổ thông. Nhiều người cho rằng họ đang tham gia vào một cuộc bầu cử tổng thống trực tiếp. Về mặt pháp lý, thì điều này không đúng do có sự tồn tại của chế độ đại cử tri. Vào ngày bầu cử, các đại cử tri được bầu theo phương thức phổ thông.

Mỗi bang có một số đại cử tri, người bỏ phiếu bầu tổng thống và phó tổng thống đại diện cho dân. Số đại cử tri được tính bằng số lượng thượng nghị sĩ cộng với hạ nghị sĩ mà bang đó có trong Quốc hội. Mỗi bang có 2 thượng nghị sĩ, còn số hạ nghị sĩ được xác định bằng dân số bang nhưng không bao giờ dưới một (thay đổi từng thập kỷ theo quy mô dân số được xác định trong điều tra dân số).

Đảng nào giành được đa số phiếu phổ thông thì nghị sĩ đảng đó sẽ trở thành đại cử tri bang. Các đảng hoặc ứng viên tự do còn lại không giành được phiếu nào, trừ Nebraska và Maine - hai bang trao thêm phiếu cho ứng viên giành được tỷ lệ phiếu phổ thông tương đối.

Đại cử tri của mỗi bang gặp nhau tại thủ phủ bang vào ngày thứ hai đầu tiên sau ngày thứ tư thứ hai trong tháng 12 và bỏ phiếu - một cho tổng thống và một cho phó tổng thống. Để ngăn tình trạng đại cử tri chỉ bầu cho những người của bang, thì ít nhất một trong các phiếu phải bầu cho người ngoài bang (dù điều này hiếm khi xảy ra vì cả hai đảng đều đề cử ứng viên tổng thống và phó tổng thống từ hai bang khác nhau).

Tổng cộng có 538 phiếu đại cử tri. Để đắc cử, ứng viên cần giành được tối thiểu 270 phiếu. Đại cử tri không bắt buộc phải bỏ phiếu cho ứng viên theo đảng mà họ là thành viên, nhưng những ví dụ họ làm vậy là rất hiếm.

Phiếu đại cử tri được niêm phong rồi chuyển từ mỗi bang tới chủ tịch Thượng viện. Ngày 6/1, Chủ tịch Thượng viện sẽ mở phong bì và đọc trước đại hội hai viện. Ứng viên tổng thống giành được hơn 50% số phiếu đại cử tri trên toàn quốc trở thành tổng thống Mỹ. Tương tự, ứng viên phó tổng thống giành được hơn 50% số phiếu đại cử tri trở thành phó tổng thống.

Trong trường hợp nếu không ứng viên tổng thống nào giành được đa số quá bán phiếu đại cử tri, thì Hạ viện (cơ quan gần dân nhất) sẽ quyết định kết quả bầu cử. Hạ viện chọn tổng thống từ 3 người giành kết quả cao nhất, mỗi bang có một phiếu. Tương tự, nếu không ai giành được đủ đa số để trở thành phó tổng thống, thì Thượng viện Mỹ sẽ chọn từ hai ứng viên có kết quả tốt nhất.

Trưa ngày 20/1, tân tổng thống và phó tổng thống tuyên thệ nhậm chức.

Nguyễn Hạnh tổng hợp