Có nên phối hợp Đông dược với tân dược?

Có ý kiến cho rằng hoàn toàn không nên làm điều này bởi lẽ lý luận chỉ đạo, đặc tính và cách dùng của hai loại thuốc rất khác nhau; nếu dùng chung sẽ dễ xảy ra các tai biến. Ngược lại, có ý kiến khẳng định việc phối hợp hai loại thuốc này sẽ tạo nên tác dụng cộng hưởng và phát huy triệt để thế mạnh của từng loại.

Cả hai quan niệm trên đều không tránh khỏi tính chủ quan và phiến diện. Câu trả lời chính xác chỉ có thể được đưa ra sau những nghiên cứu khoa học nghiêm túc. Thực tế đã chứng minh rằng những sự phối hợp hợp lý sẽ giúp nâng cao hiệu quả và mở rộng phạm vi điều trị, giảm bớt các tác dụng phụ của mỗi loại thuốc. Trái lại, sự phối hợp không hợp lý khiến công hiệu của dược vật bị hạn chế, có khi còn làm bệnh nặng hơn hoặc phát sinh các tác dụng phụ, kể cả những hậu quả nghiêm trọng.

Những sự phối hợp hợp lý có thể mang lại các lợi ích: 

1. Tăng hiệu quả điều trị

- Kim ngân hoa nếu phối hợp với Benzyl penicillin sẽ ức chế khả năng kháng Penicillin của tụ cầu vàng.

- Các vị thuốc Đông y thuộc nhóm thanh nhiệtgiải độc (bồ công anh, diếp cá, lô căn, thanh cao, trúc diệp, bản lam căn...) nếu phối hợp với Penicillin G sẽ giúp nâng cao hiệu quả trị liệu đối với các đợt cấp của bệnh viêm phế quản mạn tính.

- Những Đông dược kiềm tính như bằng sa, ngõa lăng tử khi dùng kết hợp với Oxacillin và Erythromycin có thể ngăn được sự phá hủy của dịch vị, làm tăng khả năng hấp thu và hiệu lực kháng khuẩn của hai loại kháng sinh này.

- Nhân trần nếu kết hợp với Griseofulvin (một kháng sinh chống nấm, thường khó hấp thu và dễ gây ra các phản ứng bất lợi như buồn nôn, nôn, đi lỏng, đau đầu...) có thể làm tăng độ dung giải, nâng cao hiệu lực sinh học và giảm 33-55% lượng Griseofulvin cần dùng.

- Ma hoàng phối hợp với Diphenhydramine (Benadryl), hoặc dương kim hoa (cà độc dược) phối hợp với Clenbuterol đều có tác dụng hiệp đồng, nâng cao hiệu quả điều trị hen phế quản.

2. Mở rộng phạm vi ứng dụng của mỗi loại thuốc

- Thuốc Aminazine có thể gây tổn thương tế bào gan nên thường không được dùng cho bệnh nhân rối loạn chức năng ở cơ quan này. Nhưng nếu phối hợp với bột trân châu, nó có thể sử dụng cho cả nhóm bệnh nhân nói trên. Nguyên nhân là do bột trân châu có khả năng cải thiện hoạt động tế bào gan và dự phòng các thương tổn gây nên do Aminazine. Ngoài ra, sự kết hợp nói trên cũng giúp cải thiện đáng kể hiệu quả điều trị.

- Phức hợp dã cúc hoa - Eutonyl trong chế phẩm "Dã lạc phiến" không chỉ có hiệu năng giảm áp ở người bị huyết áp cao, mà còn có tác dụng với cả bệnh nhân bị di chứng liệt nửa người do rối loạn tuần hoàn não.

- Dịch tiêm đan sâm và sinh mạch tán (bài thuốc gồm ba vị: nhân sâm, mạch môn và ngũ vị tử) phối hợp với Hyoscyamine không những làm tăng nhịp tim ở người có hội chứng yếu nút xoang (sick sinus syndrome - SSS), mà còn có tác dụng cải thiện tuần hoàn huyết dịch và tình trạng thiếu máu cơ tim, giúp giải quyết cả phần "ngọn" lẫn phần "gốc" của vấn đề.

3. Giảm thiểu các hiệu quả không mong muốn

- Streptomycin nếu dùng quá dài ngày có thể gây giảm thính lực và chóng mặt do tổn thương hệ thống tiền đình. Nhưng khi dùng phối hợp với cam thảo, các tác dụng phụ này sẽ được giảm thiểu. Đó là do axit Glycyrrhizic trong cam thảo sẽ kết hợp với gốc kiềm tính của Streptomycin để tạo nên Streptomycin glycyrrhizinate có độc tính thấp hơn nhưng năng lực kháng khuẩn vẫn được giữ nguyên.

- Cyclophosphamide (thuốc chữa ung thư) thường gây các phản ứng phụ ở đường tiêu hóa như nôn, đi lỏng... Khi kết hợp với bạch cập và hải phiêu tiêu thì những rối loạn này được phòng chống một cách tích cực, nhờ vào khả năng chỉ huyết, tiêu thũng và bảo vệ niêm mạc dạ dày, ruột của hai vị thuốc này.

- Thập toàn đại bổ thang là một bài thuốc cổ có tác dụng vừa bổ khí vừa bổ huyết, khi dùng phối hợp với Rifamixin (thuốc kháng lao) sẽ giảm thiểu chứng hạ bạch cầu do thuốc này gây nên, đồng thời nâng cao hiệu lực chống lao của nó.

Tuy nhiên, các công trình nghiên cứu thực nghiệm và lâm sàng cũng cho thấy, nhiều khi sự phối hợp giữa thuốc Tây và thuốc ta đưa lại những kết quả bất lợi:

1. Giảm tác dụng trị liệu của thuốc

Đông dược có thể làm giảm sự hấp thu Tây dược hoặc tương tác, làm biến đổi cấu trúc và hoạt tính dược lý của thuốc đó.

- Không nên phối hợp các kháng sinh như Tetracycline, Timifon với các loại Đông dược chứa nhiều ion kim loại, vì các thuốc này sẽ làm giảm hệ số hấp thu kháng sinh.  

Các thuốc Đông y có chứa nhiều ion kim loại:

+ Chứa nhiều canxi: thạch cao, hải phiêu tiêu, thạch quyết minh, hổ cốt, long cốt, mẫu lệ....

 + Nhôm: minh phàn.

 + Đồng: đại giả thạch, đồng tự nhiên

 + Magiê và đồng: xích thạch chi, hoạt thạch.

- Không nên phối hợp một số kháng sinh (Chloromycetine, Erythromycine, Rifampin, Griseofulvin, Nystatin, Lincomycin, Tetracycline) và vitamin B1 với các vị thuốc chứa nhiều tanin. (đại hoàng, ngô thù du, kim anh tử, kha tử, ngũ bội tử, thạch lựu bì, địa du, biển súc...). Nguyên nhân là do tanin có thể tương tác với các tân dược nói trên, tạo nên các sản phẩm kết tủa, làm giảm hiệu quả điều trị.

- Các thuốc Tây kiềm tính (Aminophylline, Gastropine, Sodium bicarbonate, Aluminum hydroxide...) không nên phối hợp với các vị thuốc Đông y toan tính (sơn tra, ô mai, sơn thù, ngũ vị tử...) vì sẽ gây phản ứng trung hòa kiềm toan, làm ảnh hưởng đến hiệu lực của thuốc.

2. Gây các phản ứng độc hại

- Ma hoàng và các chế phẩm có ma hoàng (Đại lạc hoạt đan, Nhân sâm tái tạo hoàn, Chỉ khái định suyễn hoàn...) không nên phối hợp với các thuốc có tác dụng ức chế Monoamine Oxidase (MAO) như Furazolidone, Eutonyl, Isocarboxazid, Methylhydrazine... Các phản ứng phụ nguy hiểm rất dễ xảy ra vì các chất như adrenaline, dopamine, serotonin không bị phá hủy, sẽ ứ đọng ở hệ thần kinh. 

- Cam thảo không nên dùng chung với các thuốc lợi tiểu (Lasix, Hypothiazit) vì Glycyrrhizin và axit Glycyrrhetinic trong thảo dược này sẽ ảnh hưởng trực tiếp tới thận. Phối hợp thuốc có thể làm giảm kali máu quá mức.

- Các vị thuốc có chứa alkaloid (ô dầu, hoàng liên, bối mẫu) và các thành phẩm như Tiểu hoạt lạc đạn, Hương liên hoàn... không nên hợp dùng với Atropine, Cafeine và Aminophylline vì dễ gây ra các phản ứng do trúng độc.

Tóm lại, tân dược cũng có thể dùng với Đông dược, thậm chí trong nhiều trường hợp là hết sức cần thiết, nhưng sự phối hợp đó phải hợp lý, có cơ sở khoa học rõ ràng. Tuyệt đối không sử dụng tùy tiện và liều lĩnh. Đáng tiếc là cho đến nay, ở nhiều cơ sở y tế, việc phối hợp dùng Đông dược và tân dược vẫn còn mang nặng tính chủ quan và kinh nghiệm chủ nghĩa.

Thạc sĩ Hoàng Khánh Toàn (Sức Khỏe & Đời Sống)