ASEAN kết hợp nội ngoại lực để phát triển

Xử lý tốt mối quan hệ với Trung Quốc và tăng cường nội lực của khu vực là những nhiệm vụ quan trọng mà các đại biểu tham dự hội thảo "VN trong ASEAN: Hiện tại và tương lai" ngày 5/8 cho rằng ASEAN phải đối mặt trong thời gian tới.

Theo tiến sĩ Hoàng Anh Tuấn, Học viện Quan hệ quốc tế, nhờ tiến hành những cải cách kinh tế mạnh bạo từ năm 1978, Trung Quốc đã đạt được tốc độ tăng trưởng kinh tế cao và đang trở thành trung tâm quyền lực mới không chỉ ở châu Á mà của cả thế giới.

Với lợi thế là một thị trường lớn, tốc độ tăng trưởng kinh tế cao, giá nhân công rẻ, hệ thống luật pháp và chính sách kinh tế đồng bộ... Trung Quốc có lợi thế hơn ASEAN rất nhiều trong thu hút đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI). Đơn cử như năm 2003, nước này đã thu hút tới 54 tỷ USD FDI - tương đương 60% tổng đầu tư nước ngoài vào châu Á. Trong khi đó, tỷ trọng thu hút FDI của ASEAN trong tổng số FDI của châu Á lại giảm nhanh chóng. Tăng FDI đã giúp Trung Quốc cải thiện nhanh chóng khả năng cạnh tranh so với ASEAN, từ các sản phẩm có hàm lượng công nghệ thấp, sử dụng nhiều lao động đến các sản phẩm có hàm lượng công nghệ cao như hàng dệt may, giày dép, đồ lắp ráp điện tử... Theo ông Tuấn, các sản phẩm xuất khẩu của quốc gia 1,3 tỷ dân này không chỉ cạnh tranh hiệu quả với hàng hoá của ASEAN tại các thị trường lớn và truyền thống của ASEAN như Mỹ, Nhật, và Tây Âu mà còn ngay tại thị trường khu vực.

Chính sức mạnh kinh tế này đã giúp tiếng nói của Trung Quốc trên trường quốc tế ngày càng có trọng lượng. Cho đến cuối những năm 1990, nước này thường thụ động trong các sáng kiến hợp tác của ASEAN. Tuy nhiên, từ đầu năm 2000 đến nay, Trung Quốc đã thay đổi hẳn thái độ. Chính quyền Bắc Kinh đã đề xuất thiết lập Khu vực thương mại tự do Trung Quốc - ASEAN (CAFTA) thực hiện vào năm 2010 với các nước thành viên ASEAN cũ và 2015 với các nước thành viên mới. Động thái mới này của Trung Quốc đặt ASEAN vào một tình thế "tiến thoái lưỡng nan", nếu không chấp nhận thì có nguy cơ mất vai trò trong khu vực, thậm chí lép vế so với các cường quốc khác đang làm ăn với Trung Quốc. Song nếu chấp nhận, ASEAN lại có nguy cơ chỉ đóng vai "bổ trợ" cho Trung Quốc.

Để xử lý tốt mối quan hệ phức tạp này, theo các chuyên gia, ASEAN cần tranh thủ tận dụng tối đa những cơ hội mà hợp tác với Trung Quốc có thể đem lại. Với dân số 1,3 tỷ, Trung Quốc thực sự là một thị trường rộng lớn của ASEAN. Thêm vào đó, đời sống kinh tế được cải thiện cũng đã đẩy nhu cầu mua sắm, tiêu dùng của người dân xứ sở Vạn Lý Trường Thành ngày một tăng lên. Thực tế thì trong thời gian qua, hợp tác kinh tế giữa ASEAN và Trung Quốc cũng đã có những thành công đáng kể. Năm ngoái, kim ngạch buôn bán hai chiều đạt 78 tỷ USD, và dự kiến con số này có thể sẽ lên tới 100 tỷ USD trong năm nay, đưa Trung Quốc trở thành bạn hàng lớn thứ tư của ASEAN sau Mỹ, Nhật và EU.

Theo các chuyên gia, nếu biết cách tận dụng thì hiện nay cũng đang là thời điểm thích hợp để ASEAN thu hút đáng kể dòng vốn FDI từ các nhà đầu tư Nhật Bản - những người đang muốn chuyển đồng vốn đầu tư sang nơi khác an toàn hơn sau những căng thẳng gần đây trong quan hệ Trung - Nhật. "Nếu có chính sách và biện pháp thích hợp thì ASEAN vẫn có thể chuyển các thách thức với Trung Quốc thành những cơ hội tiềm tàng cho phát triển trong tương lai", ông Hoàng Anh Tuấn nhấn mạnh.

Hợp tác nội khối chưa chặt chẽ cũng là thách thức mà ASEAN phải khắc phục. Trao đổi với VnExpress, nguyên Phó thủ tướng Nguyễn Mạnh Cầm - người đã có công lớn trong việc quyết định VN gia nhập ASEAN vào năm 1995 - cho rằng, khác với Liên minh châu Âu (EU), những nước ASEAN lại có sự chênh lệch khá lớn về kinh tế. Theo ông, bất chấp những nỗ lực của ASEAN thúc đẩy thương mại giữa các nước thành viên như thiết lập khu vực tự do mậu dịch ASEAN... hợp tác thương mại nội khối chỉ đạt 20-22%. Trong khi đó, một điều ngược lại là hợp tác của ASEAN với các nước ngoài khối ở Đông Á lại lên tới 60%. Chỉ tính riêng hợp tác giữa ASEAN với Trung Quốc đã là 30-34%.

Theo Tổng thư ký ASEAN Ong Keng Yong, thực tế trên cho thấy, chất lượng hội nhập của các nước thành viên ASEAN còn thấp. Các cam kết ràng buộc chưa cao, giữa các quốc gia vẫn còn tồn tại sự khác biệt. Ông cho rằng, để khắc phục tình trạng này, ASEAN cần cân bằng hai mục tiêu: Một là vẫn tiếp tục mở rộng quan hệ với các nước ngoài khối để tranh thủ công nghệ và vốn đầu tư. Song bên cạnh đó, mục tiêu thứ hai quan trọng hơn là tăng cường hơn nữa hợp tác nội khối.

Ông Nguyễn Mạnh Cầm cũng đồng ý với quan điểm trên và cho rằng, nội khối phát triển không những giúp tăng sức mạnh của từng quốc gia thành viên mà còn giúp củng cố vị trí của ASEAN trên thương trường quốc tế. Kinh tế phát triển cũng sẽ đẩy tiêu dùng của người dân tăng lên, đây cũng sẽ là động lực để thúc đẩy xuất khẩu hàng hoá giữa các nước trong khối ASEAN.

Mục tiêu của ASEAN là hình thành một Cộng đồng Kinh tế ASEAN vào năm 2020, theo ông Nguyễn Xuân Thắng, Viện Kinh tế và chính trị thế giới, nếu không nỗ lực thu hẹp dần sự chênh lệch phát triển thì mục tiêu này sẽ gặp nhiều khó khăn.

Hà Vy