Viễn thám Việt Nam manh mún, kém hiệu quả

Ảnh viễn thám cho cái nhìn chi tiết, toàn cảnh về một khu vực.

Viễn thám (công nghệ ảnh hàng không, ảnh vệ tinh) đang chứng tỏ sức mạnh to lớn trong việc hỗ trợ giám sát tài nguyên, môi trường, cảnh báo thiên tai... Việt Nam cũng có hàng chục trung tâm xử lý ảnh viễn thám ở nhiều bộ ngành, nhưng đều mạnh ai nấy làm, gây lãng phí tiền bạc và hiệu quả sử dụng thấp.

Viễn thám là công nghệ chụp ảnh từ xa như ảnh hàng không, ảnh vệ tinh... Có thể nói các ảnh này là nguồn thông tin thô về mặt đất. Khi kết hợp với Hệ thống Thông tin Toàn cầu (GIS), các ảnh được xử lý bằng cách chồng chập nhiều lớp lên nhau, cho ra cái nhìn toàn cảnh về địa hình, cảnh quan, cấu trúc... của một khu vực, từ đó hỗ trợ cho việc điều tra tài nguyên, khoáng sản, đánh giá biến động đất đai, nguồn nước qua thời gian, điều tra cháy rừng, lũ lụt... Trên cơ sở này, nhà quản lý, nhà quy hoạch cũng sẽ có điều kiện để ra các quyết định hợp lý hơn trong việc sử dụng tài nguyên.  

Với những khả năng trên, viễn thám có thể xem là một công cụ không thể thiếu của các nhà khoa học địa lý nói riêng, và các nhà quản lý kinh tế, xã hội nói chung.

Việt Nam có không ít trung tâm xử lý ảnh viễn thám thuộc nhiều Bộ ngành, Viện, trường khác nhau, như trung tâm của Bộ Tài Nguyên Môi trường, Viện Khoa học công nghệ Việt Nam, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Đại học Khoa học tự nhiên Hà Nội, các công ty... Song tất cả các trung tâm hiện đều hoạt động riêng lẻ. Mỗi trung tâm tự mua ảnh về, xử lý và dùng cho mục đích riêng của mình. Chẳng hạn ảnh của Trung tâm Khí tượng chỉ phục vụ theo dõi khí tượng thủy văn, của Bộ Nông nghiệp chỉ nhằm kiểm kê rừng... Chưa có một đầu mối nào đứng ra tập hợp, xử lý thông tin từ tất cả các trung tâm để tận dụng các nguồn thông tin này, mặc dù nhiều bức ảnh trị giá cả chục nghìn USD lẽ ra có thể được dùng chung cho nhiều ngành. Nói cách khác, ảnh viễn thám hiện chỉ nhằm giải quyết những vấn đề "nóng", chứ chúng ta chưa có công nghệ cơ bản khai thác và quản lý chúng.

Giáo sư Nguyễn Thượng Hùng, đồng Chủ tịch Hội nghị viễn thám châu Á lần thứ 26.

Chính vì vậy mà "GIS và Viễn thám tuy đã xuất hiện ở Việt Nam từ thập niên 1980, song đến nay vẫn kém phát triển, tụt hậu hàng chục năm so với hầu hết các nước trong khu vực", Giáo sư Nguyễn Thượng Hùng, Phó chủ tịch Hội địa lý Việt Nam, nhận định tại Hội nghị Viễn thám Châu Á lần thứ 26, khai mạc hôm nay tại Hà Nội. Giáo sư Hùng đưa ra dẫn chứng về Trung Quốc: nước này gia nhập Hiệp hội viễn thám châu Á muộn hơn Việt Nam rất nhiều, nhưng đến nay họ đã vượt xa chúng ta với việc xây dựng các trạm thu vệ tinh lớn tại Bắc Kinh và sử dụng thông tin rất hiệu quả. Thái Lan cũng có trạm thu viễn thám lớn, hiện đang được ứng dụng để dự báo, xác định các vùng có nguy cơ bị sóng thần.

Trước thực tế "manh mún" của ngành viễn thám, Bộ Tài Nguyên và Môi trường sẽ xây dựng một trạm thu ảnh vệ tinh phục vụ giám sát môi trường, điều phối nguồn cung cấp ảnh cho cả nước, thay vì mua ảnh như hiện nay. Tuy nhiên, ông Hùng cho rằng từ kinh nghiệm của Thái Lan, các nước đang phát triển như Việt Nam nên mua ảnh, chứ không nên duy trì một trung tâm thu và xử lý ảnh, bởi chi phí vận hành nó quá tốn kém, đến cả triệu đôla mỗi năm. Trong khi đó, "vấn đề của Việt Nam hiện nay không phải là thiếu ảnh, mà là yếu kém trong khâu khai thác ảnh". Chính vì vậy, ông Hùng đề nghị cần có một cơ sở tập hợp các dữ liệu viễn thám, tổ chức lại lực lượng và nguồn tài nguyên của những trung tâm nhỏ lẻ hiện nay, khai thác triệt để sức mạnh của họ. Cũng theo ông Hùng, chúng ta không cần có vệ tinh cho riêng mình, vì ảnh của các nước lân cận trong khu vực như Thái Lan, Trung Quốc đã bao trùm cả Việt Nam.

Tiến sĩ Lê Quý Thức - Chủ tịch Hội Viễn thám, Đo đạc và Nghiên cứu bản đồ - đồng Chủ tịch Hội nghị, thừa nhận hiện nay kiến thức viễn thám của các chuyên gia Việt Nam không đi sau thế giới, nhưng việc ứng dụng thì thua xa các nước trong khu vực. Chúng ta chưa tập hợp được lực lượng trong lĩnh vực này và hiệu quả hoạt động chưa cao. Mặc dù Việt Nam đầu tư cho viễn thám không phải là nhỏ, chiếm 0,04 % tổng ngân sách nhà nước, trong khi Mỹ chỉ là 0,025%, nhưng hiệu quả đạt được của Việt Nam rất thấp, còn Mỹ đã tiến rất xa. Ông Thức cũng nhấn mạnh thu được ảnh chỉ là một phần, còn giải đoán ảnh mới là quan trọng. Chính vì vậy song song với việc xây dựng trung tâm xử lý ảnh, ông cho rằng Bộ Tài nguyên và môi trường cần xây dựng trung tâm giải đoán tốt.  

Hội nghị Viễn thám Châu Á lần thứ 26 có sự tham gia của 38 nước, với trên 400 đại biểu quốc tế và hơn 100 đại biểu trong nước. Hội nghị diễn ra từ 7 đến 11/11 tại Hà Nội.

Thuận An