Thủ tướng gặp mặt giới khoa học trọn 1 ngày

Trong cuộc gặp gỡ được đánh giá là "hội nghị Diên Hồng" về phát triển khoa học công nghệ hôm nay với hơn 400 nhà nghiên cứu, Thủ tướng Phan Văn Khải đã lắng nghe những ý kiến đầy tâm huyết của họ. Đây là lần đầu tiên, giới khoa học được dành hẳn một ngày để bày tỏ những bức xúc với Thủ tướng.

Thủ tướng đang lắng nghe các nhà khoa học. Ảnh: Anh Tuấn.

Kinh phí đầu tư không đủ cho nhu cầu nghiên cứu là một trong những vấn đề quan trọng mà các nhà khoa học "kêu" lên Thủ tướng. Giáo sư Phan Thanh Bình, Đại học quốc gia TP HCM cho biết, kinh phí đầu tư cho cơ sở của ông mỗi năm tăng 20%, cao gấp 3 tốc độ tăng trưởng GDP của cả nước. Tuy nhiên, số tiền này cũng chỉ đáp ứng 30% nhu cầu. Theo ông Nguyễn Đăng Vang, Viện trưởng Viện Chăn nuôi, kinh phí nghiên cứu khoa học hiện chủ yếu lấy từ ngân sách nhà nước, mỗi năm khoảng 4.200 tỷ đồng, bằng 0,5% GDP và 2% ngân sách. Tỷ lệ này chỉ bằng 1/4 so với thế giới. Riêng đầu tư cho lĩnh vực nông nghiệp là 207 tỷ đồng, nghĩa là trung bình 1 m2 được đầu tư 33.000 đồng, bằng 1/29 so với Hàn Quốc. Theo ông, mức đầu tư cho khoa học cần tăng lên vì hiện nay, nếu muốn phát triển đất nước thì một trong những giải pháp quan trọng nhất là tạo các bước nhảy vọt trong khoa học.

Vấn đề đãi ngộ với các nhà khoa học cũng được nhiều đại biểu quan tâm. Giáo sư Hoàng Tụy cho rằng, đối với lao động khoa học thì đam mê là quan trọng nhất, nhưng cần đảm bảo cho họ một đời sống tốt, không phải lo đến mưu sinh nữa mới chuyên tâm nghiên cứu được. Hiện nay lương của cán bộ khoa học chỉ đáp ứng 1/3-1/4 nhu cầu sinh hoạt nên người ta buộc phải xoay thêm. "Ở các nước, kinh phí cho đề tài chỉ để trang trải phương tiện nghiên cứu, nhưng ở Việt Nam, do lương thấp nên mới có lệ dành 40%, thậm chí 70% để bổ sung thu nhập cán bộ. Thế là nảy sinh ra hiện tượng chạy đề tài, đề tài cấp càng cao thì thu nhập càng cao. Bộ nào cũng có viện nghiên cứu, cũng có đề tài khoa học. Nhiều đề tài không có giá trị thực tiễn cũng được duyệt cấp kinh phí. Thử hỏi kinh phí cho những đề tài khoa học thực sự còn lại được bao nhiêu?".

Giáo sư Hồ Chí Bửu thuộc Viện Lúa đồng bằng sông Cửu Long phản ánh, việc trả lương cho giới khoa học dựa vào thâm niên như hiện nay là rất vô lý. Những tiến sĩ trẻ đi học ở nước ngoài về, năng lực tốt nhưng lương lại thấp hơn những người có thâm niên cao dù đóng góp ít hơn. Bất hợp lý này nếu không được tháo gỡ sẽ gây chảy máu chất xám. Tiến sĩ Nguyễn Hữu Quang thuộc Viện Nghiên cứu hạt nhân Đà Lạt cho rằng, chính sách hiện nay chưa công bằng với các nhà khoa học. Một nhạc sĩ trong biên chế ngoài việc ăn lương nhà nước thì vẫn được trả tác quyền cho bài hát của họ. Còn nhà khoa học nghiên cứu bằng vốn đầu tư nhà nước thì khi sản phẩm được sử dụng, họ lại không được gì.

Cùng ý kiến này là bà Nguyễn Thị Xuân Thu, Trung tâm Nghiên cứu hải sản 3: "Hiện nay các nghiên cứu có tính ứng dụng mà chúng tôi thực hiện bằng ngân sách đều thuộc quyền sử dụng của nhà nước, người nghiên cứu không được gì. Nhưng nhà nước lại không bán mà cấp không cho các doanh nghiệp. Theo tôi như vậy là lãng phí. Doanh nghiệp nếu sử dụng sản phẩm công nghệ thì phải đầu tư cho nghiên cứu. Như vậy thì nhà nước sẽ huy động được vốn và chúng tôi cũng có trách nhiệm hơn. Chúng tôi muốn sản phẩm của mình được bán với giá trị đúng của nó cho người thực sự cần mua". Theo bà Thu, biện pháp này là bước thúc đẩy sự gắn kết giữa doanh nghiệp và nhà khoa học, dần dần xóa bỏ bao cấp trong nghiên cứu. Bà khẳng định, nếu có cơ chế hợp lý, các nhà khoa học công nghệ chẳng những cống hiến nhiều hơn mà còn có thể sống tốt bằng chính chuyên môn của mình.

Theo giáo sư Phạm Văn Biên, Viện khoa học kỹ thuật Nông nghiệp, đối với giới khoa học, điều quan trọng nhất không phải thu nhập mà là điều kiện và môi trường làm việc: "Có lần tôi đi tham quan một trung tâm khoa học nông nghiệp của Hà Nam, một tỉnh nghèo của Trung Quốc. Khi nhìn thấy các phương tiện thiết bị ở đây, ngay cả đoàn chuyên gia Mỹ cũng phải sửng sốt về tính hiện đại của nó. Hiệu quả làm việc ở đây rất cao mặc dù lương của cán bộ cũng chỉ 100-150 USD mỗi tháng, tương đương chúng ta". Theo ông Biên, với một số tiền nhỏ nhưng có chính sách hợp lý thì lợi nhuận thu được cũng có thể "ra tấm ra món". Chẳng hạn, trong mấy năm 2001-2004, Việt Nam thu được 10.000 tỷ đồng từ việc trồng tiêu, trong khi vốn đầu tư chỉ 10 tỷ đồng.

Giáo sư Biên cũng nêu một thực tế: Hiện nay các đề tài khoa học khi nghiệm thu đều được đánh giá là xuất sắc. Việc nghiệm thu cần chính xác, khách quan để phân biệt những đề tài tài có giá trị thực tiễn và khen thưởng. Có thế mới tạo động lực cho các nhà khoa học chân chính và tránh thói vô trách nhiệm, ỷ lại.

Đào tạo nhân lực cho khoa học công nghệ cũng là vấn đề nóng bỏng trong hội nghị. Tiến sĩ Nguyễn Chí Sáng thuộc Viện Nghiên cứu cơ khí cho rằng, hiện cán bộ được đào tạo ở nước ngoài còn rất ít, chủ yếu là anh em tự kiếm học bổng, tự trả học phí để đi, sau đó thường không trở về. Vì vậy, nhà nước cần tạo điều kiện cho nhiều người đi học hơn và có cơ chế ràng buộc họ. Những người này sẽ không chỉ tiếp nhận tri thức mới mà còn mang về nhiều mối quan hệ có lợi.

Giáo sư Nguyễn Văn Hiệu lại có ý kiến khác: "Việc cử người đi học nước ngoài không thể thay thế được yêu cầu nâng cao chất lượng đào tạo trong nước. Chất lượng đào tạo trong nước hiện nay không đáp ứng được nhu cầu phát triển kinh tế xã hội. Tuy nhiên, nếu Chính phủ quyết tâm và có đầu tư, cơ chế hợp lý, trong vòng từ nay đến 2010 chúng tôi có thể lập được một trung tâm đào tạo chất lượng tương đương với những trường tốt nhất ASEAN. Tôi khẳng định như vậy vì nhân tài chúng ta tuy không nhiều nhưng vẫn chưa được sử dụng hết. Rất nhiều người vẫn được nước ngoài mời dạy, nhiều người đi học nước ngoài muốn về nhưng chưa thể về vì không có điều kiện phát huy". Giáo sư Nguyễn Lân Dũng khẳng định có thể xây dựng một viện vật lý y sinh chuyên đào tạo về công nghệ sinh học - ngành khoa học "nóng" nhất hiện nay - trong thời gian ngắn nhất nếu được quyền tuyển lựa 20 người giỏi và được chi 2 triệu USD.

Thủ tướng trao đổi với các nhà khoa học bên lề hội nghị.

Trả lời các ý kiến trên, Thủ tướng Phan Văn Khải khẳng định, Chính phủ đánh giá rất cao vai trò của khoa học công nghệ đối với sự phát triển kinh tế xã hội. Mục tiêu của Việt Nam là ra khỏi danh sách các nước có thu nhập bình quân đầu người thấp nhất thế giới vào năm 2010. Để làm được điều đó, cần có bước nhảy vọt về sản xuất kinh doanh, trong đó vai trò của chất xám, của công nghệ là cực kỳ to lớn. Vì vậy, nhà nước sẽ tăng cường đầu tư cho lĩnh vực này, có thể đến năm 2010, đầu tư cho khoa học công nghệ sẽ chiếm 1,5% GDP. "Chế độ đãi ngộ cho nhà khoa học chắc chắn cũng sẽ tốt dần lên, không cào bằng kiểu bình quân chủ nghĩa nữa mà sẽ khuyến khích được những người có đóng góp lớn, xứng đáng với công sức của họ", Thủ tướng nói. 

Để tăng khả năng ứng dụng của các nghiên cứu, theo Thủ tướng, các nhà khoa học nên chủ động đến với doanh nghiệp, tìm hiểu nhu cầu của họ và kết hợp chặt chẽ. Thủ tướng cho biết sẽ xây dựng một cơ chế có thể tạo ra động lực cho khoa học công nghệ giống như khoán 10 trong nông nghiệp, nghĩa là xóa bỏ bao cấp đối với các đơn vị nghiên cứu khoa học.

Kết thúc ngày gặp mặt, Thủ tướng Phan Văn Khải khẳng định Chính phủ sẽ suy nghĩ kỹ về các ý kiến đóng góp hôm nay của các nhà khoa học để vận dụng, nhất là về cơ chế chính sách. Ông cũng yêu cầu Bộ Khoa học công nghệ tổ chức cho Thủ tướng gặp mặt các nhà khoa học mỗi năm một lần. Ngày này sẽ là một diễn đàn công khai để các nhà khoa học đóng góp ý kiến cho chính phủ, tháo gỡ những gút mắc, hạn chế để khoa học công nghệ Việt Nam phát triển nhanh và vững chắc hơn. 

  Thanh Nhàn